۳۳۰
۰
۱۳۹۹/۰۶/۲۷

از هر طرف که رفتم جز حیرتم نیفزود (به بهانه انتشار کتاب عصر حیرت)

پدیدآور: رسول جعفریان

خلاصه

نگاهی است که مدلهای مختلف برخورد ما با غرب، و آنچه که کتاب عصر حیرت در این میانه عرضه می کند.

از هر طرف که رفتم جز حیرتم نیفزود

(به بهانه انتشار کتاب «عصر حیرت»)

 

  1. همه ما می دانیم در صد و پنجاه سال گذشته، گیر ما سر مفهوم مدرنیته است. البته كه همه چیز تغییر كرده است. زبان عوض شده، مناسبات اجتماعی و سیاسی تغییر کرده و افکار بشدت عوض شده است. آن چیزی که اسمش مدرنیته است، به هر حال بر فرهنگ عالم غالب آمده است. حالا هر چه هست، چند جور با مدرنیته برخورد كرده ایم.
  2. عده ای از اساس آن را الحاد دانسته و خوب و بدش یعنی همه چیزش را خلاف دین و شرع و زیست مومنانه ـ‌ به اصطلاح روز ـ‌ می دانند. مهم ترین تئوریسین این اندیشه همین شیخ فضل الله نوری است که بارها اینها را گفته است و از سرتاپای غرب را نجس می داند و دقیقا هم می فهمد که چه می گوید. او شاهد است که با آمدن تجدد، چگونه باورها تغییر کرده و  نگاهها به دین، متفاوت شده است. موقعیت روحانیت، متزلزل شده، و سخن برابری و آزادی به میان می آید.
  3. عده دیگری در برخورد با غرب، فلسفی برخورد کردند و تفکر مدرن را بد دانستند. حالا یا مخالف فرهنگ شرقی دانستند، یا اساسا متفاوت با فلسفه های معنوی بشر دانستند و یا … و گفتند غرب، یک هویت فلسفی معارض و متفاوت با دین دارد و همه اصطلاحات، لغات، فلسفه، علم و همه چیزش مظهری از مظاهر مدرنیته و ظاهرگرایانه است. الهام بخش اینها، فلسفه های غربی و حتی آدم های غربی بودند که نیاز به اسم بردن از آنها نیست. این اندیشه در ایران، برای خود مردانی یافت که سخت کوش بودند، بسیاری را تربیت کردند و توانستند در شرایط مساعد افکار خود را که همراهی با انقلاب و آرمانهای او علیه غرب بود، نشر دهند.
  4. عده ای ضمن آن که نیم نگاهی به بُعد فلسفی غرب داشتند، بیشتر به مظاهر غرب نگریستند و آنها را معارض با اسلام و اخلاق انسانی دانستند. مثالها از جنگ جهانی و فساد و تباهی آوردند. غرب را فاضلابی دانستند که جذابیت دارد و جوانان ما را از دختر و پسر اسیر خود کرده است. از غربزدگی گفتند و آن را نکوهیدند. پهلوی اول و دوم آن قدر گند کاشته بودند که اینها بسادگی بتوانند مثال بزنند و فضا را علیه آن بشورانند. اما راه خلاصی چه بود؟ بازگشت به خویش، یا فرهنگ ملی، یا اسلام، و به هر حال امید دادن به این که می شود جایگزینی یافت.
  5. و اما در این میان، عده ای به تدریج مقهور ارزشهای فلسفی و سیاسی و اجتماعی غرب شدند. اینها نگاه عمل گرایانه داشتند و می دیدند که دیر بجنبند، همه چیز از دست خواهد رفت و از دنیا بیشتر عقب خواهند افتاد. مشروطه را پدید آوردند، و البته با شدت و ضعف، و اختلافی که میانشان بود، از مولفه های مقبول و نامقبول آن بحث می کردند. اما به هر حال، تحققش را برای رفع ظلم لازم دانستند. مشابه این را در باره ایجاد عدلیه جدید، نظامات تعلیم و تربیت، تأسیس دانشگاه و غیره ابراز کردند داشتند و فحش غرب گرایی را به خود خریدند و تحولی پدید آوردند که از نظر مذهبی ها مطلوب نبود و همیشه به آنها سوء ظن داشتند.
  6. افراطی های این جناح، مانند افراطی های جناح مقابل، غرب و مسلمانی را معارض هم می دیدند و آن را بر این ترجیح دادند، برخی مخالف این که مسلمان خوانده شوند نبودند، اما اساسا غرب را در مقابل فرهنگی که به نام مسلمانی در اینجا بود ترجیح می دادند. اینها حامی دولت مشروطه و رضا شاه شدند و ارکان تجدد را در ایران استوار کردند. گاهی هم مخالف استبداد رضاشاهی بودند، اما به هرحال به قول آنچه حالا شایع است، لیبرال بودند.
  7. عده ای هم مثل سید جمال و پیروان او تا انقلاب اسلامی و تاکنون، غرب را تقسیم به خوب و بد کرده اند. خیلی مرزها روشن نیست. اما  خیلی چیزهای غرب را خوب می دانند هرچند نمی گویند کدام بخش آن خوب است. فلسفه روشنی ندارند. از مسلمانی دفاع می کنند و گاهی می گویند اسلام، همان چیزهای خوبی است که غرب گفته است و اصلا غرب این خوبی ها را از ما گرفته است. اینها گفتند می شود یک بخش اسلام  مدرن و با غرب همراه شود، اما باید توجه داشت که بخش‌های دیگرش امکان سازش با غرب ندارد. چون مرزها بین خوب و بد مشخص نبوده بین خودشان اختلاف است و چپ و راست دارند، و زمان به زمان که جلو آمده اند، خیلی چیزها را که قبلا بد می دانستند قبول کردند و داستان‌های دیگر. وقتی کسی به چین رفته بود و در مجلس آنجا گفته بود، قانون اساسی شما را خواندم، اگر کنار هر بند آن آیه ای از قرآن بگذاریم، اسلامی می شود. (قریب به این مضمون).
  8. اینها که بالا شرحشان رفت، اصولا دو گروهند: برخی در ذات خود، مخالف غرب هستند و برخلاف برخی جنبه های ظاهری، مطلقا باور به غرب ندارند و هر فرصتی بیابند به هر عنوان و اسمی از غرب بد می گویند، و اگر یک چیز خوب غرب هم مدتی خوب باشد و یک مرتبه بدی از آن ظاهر شود، به هیکل غرب دشنام می دهند که ما از اول هم می دانستیم که بد است. در واقع، جنس آنان ضد غرب است و اینها در کل، اگر همراهی با مردم عمومی دارند، دنبال فرصت اند که مثلا ریشه همین انتخابات و دمکراسی هم بزنند. اما یک گروه دیگر، واقعا باور به این دارند که می شود خوب و بد کرد. خیلی از موارد غرب را واقعا پذیرفته اند. یا تلاش می کنند با اسلام سازگارش کنند، یا می گویند خوب اینها را اسلام ندارد می شود از غرب گرفت. اینها سردرگم هستند و علتش هم این است که راه روشنی در این میانه وجود ندارد.
  9. راستش بازسازی اسلام به مذاق تجدد، داستانی بود که از مشروطه شروع شد، در دوره رضاشاه دنبال شد، در عصر پهلوی دوم ادامه یافت و در قم، در دهه سی جدی گرفته شد؛ هرچند از دوره رضاشاه هم تجدد در حوزه قم راه یافته بود. در دهه چهل، این جریان بازسازی اسلام به هدف پذیرش شماری از ارزش‌های رواج یافته غربی، قدرت یافت و شروع به نگارش کتاب‌ها کرد. این جریان، هم غرب را منحط می دانست هم می گفت با نوگرایی و مظاهر آن مخالف نیست. می کوشید از نظامات قدیم دفاع کند و برتری های آن را بر غرب نشان دهد. هزاران کتاب و مقاله در این زمینه نوشته شد، اما معلوم نبود چرا در عمل نمی توانست حرف خود را به کرسی بنشاند و کم کم عقب نشینی می کرد. با این حال، در یک شرایط سیاسی که قدرت می یافت، دوباره به عقب بر می گشت، و مدتی در تکاپوی نشان دادن این بود که داشت هایش بهتر از دیگران است. این جدال ادامه داشت.
  10. حالا بعد از چهل سال که از انقلاب گذشته است، نمایندگانی از نسل‌های مختلف، باورها و رفتارهای خاصی از خود نشان می دهند. استاد دکتر داوری از نسلی که تفکر فلسفی ضد غربی داشت، و آن را مظهر انحطاط و فساد و ظاهربینی می دید، حالا بر این باورند که توسعه، بخصوص توسعه علمی امر لازمی است. این مساله با برخی از باورهای گذشته فلسفی ایشان هم سازگار است که می گفتند، غرب بالاخره فراگیر خواهد شد و ما را خواهد بلعید و ما درون آن یعنی تجدد هستیم. اگر این طور است، پس چرا مخالفت کنیم، لااقل آنچه از غرب خوب است، و مهم تر از همه، توسعه را، باید بگیریم. مخصوصا که دیدیم در این چهل سال، کاری از پیش نبردیم و هر روز اوضاع بد و بدتر شد. ناامیدی از تحقق آنچه به عنوان نظام اسلامی خوانده می شد، عامل مهمی در این مسیر بود. رفتارهای سیاسی روز هم، بی اندازه تاثیر داشت. اینها نشان داد که چه قدر رفتارهای سیاسی، روی متفکران ما موثر است.
  11. آنها که کاملا یا در بیشتر بخشها ضد غرب بودند، یک جایگزین داشتند و آن این بود که بتوانند با فرهنگ و تمدن اسلامی، نظام تازه ای سرپا کنند. نظام اسلامی که آمد، امید آنها را بیشتر کرد. طی این چهار دهه، این جریان، همواره سخن از تاسیس تمدن اسلامی بر اساس نظام اسلامی گفته است. هر بار هم که مشکلی پیش آمده، گفته اند که البته هنوز دیر نیست و امید هست و نیاز به زمان هست و اگر ما با این دولت بد نتوانستیم محقق کنیم، معنایش نشد نیست و امید است که نسل جوان آینده، بتواند این کار را انجام دهد و تمدن اسلامی را محقق کند. اینها، اکنون جریان غالب در تشکل های رسمی منبعث از حکومت هستند.
  12. یک گروه هم بودند که از اصل، مخالف انقلاب بودند. نه از بابت این که دیدگاه تمدنی ویژه ای داشتند، بلکه از این بابت که انقلاب پیش از انقلاب مهدی ع را نمی پذیرفتند. خیلی روشن نمی گفتند که مقصودشان این است که مثلا تمدن اسلامی مربوط به وقت ظهور است، اصلا این بحث برایشان مهم نبود، شاید درکش هم نمی کردند، بلکه به لحاظ مذهبی، به روایاتی باور داشتند که انقلاب کردن پیش از انقلاب مهدی را نادرست می دانست. البته اینها، که اسم موسسه شان انجمن حجتیه بود، تا انقلاب شد، و تغییر را دیدند،  کم و بیش همراهی کردند، اما همچنان دشمن اصلی را مخالفان شیعه از بهائیان می دانستند و می گفتند این طور نیست که مخالف انقلاب باشند. با این حال، تاکیدشان بر مهدویت، نوعی عطف توجه را به آینده محول می کرد که باید منتظر بود.
  13. این زمان دو گروه، به شکل تبلیغاتی تر و فکری تر این راه را که تحقق نظام اسلامی را باید به آینده موکول کرد، توضیح داده و  ادامه می دهند. عده ای هر روز روی منابر، از ظهور می گویند و اظهار می دارند که اصلا ظهور همین حالا اتفاق افتاده منتهی از نوع ظهور صغرای آن. یا می گویند ظهور این قدر نزدیک است که یک قدم مانده و همین نزدیکی است که همه چیز اتفاق بیفتد و اگر مشکلی در روند انقلاب هست، مهم نیست، چون در ادامه ما ظهور را خواهیم داشت که نزدیک است،  آن وقت همه مشکلات حل می شود. مثلا الان که مردم زکات نمی دهند، ندهند، اما یادشان باشد که در روایت آمده است که مهدی ع که ظهور کند، و بیاید دست آنها را قطع خواهد کرد. وقتی شما پای سخنان آنها می نشینید، چنان از ظهور نزدیک حرف می زنند که اصلا فاصله ای بین ما و آن وجود ندارد و عنقریب رخ خواهد داد. یادمان باشد که صفویه هم انقلابی برای تحقق امامت شیعی یا امری نزدیک به آن داشتند، این تفکر را بنیاد گذاشتند و هر روز می گفتند که فلان شاه صفوی به زودی دولتش به دولت مهدی ع وصل خواهد شد، اسبی را هم در طویله برای سوار شدن حضرت بر آن آماده کرده بودند که البته در روایات هم توصیه شده بود.
  14. اما و این اواخر دوست ما آقای مهدی نصیری، راه حل دیگری داد. ایشان یک شیعه اخباری عاقل است که ممکن است از این عنوان چندان خشنود نباشد، اما ما حق داریم برداشت خودمان را داشته باشیم. معنای این اخباری بودن در اینجا این است که سعی می کند همه دین را از اخبار استنباط کند. خواهید گفت مگر دیگران چنین نمی کنند؟ خیر، آنها که اصولی هستند، خیلی به این اخبار جز در حد محدودی که در مکتب حله و شهیدین و محقق کرکی بوده، اعتنایی به آن ندارند، در حالی که اخباری ها، این روش را قبول نداشتند. به هر حال، ایشان یک اخباری عاقل و متدین و معتقد به فرهنگ و مبانی اسلام رایج است. اما یک نکته مهم در ایشان این است که مثل دکتر داوری، از وضع موجود ناراضی است و امیدی هم به اصلاح آن ندارد. اگر آقای داوری روی به توسعه و تجدد آورد، و دلیلش ناامیدی از اوضاع بود و متمایل به تغییر به سمت توسعه غربی شد، ایشان هم دقیقا همان ناامیدی از وضع موجود سبب شده است تا راهی برای ورود به تجدد بیابد، راهی که بتواند اندکی از احساسات وی را در مبارزه با فساد هم تأمین کند، زیرا به خوبی می داند، اگر غربی ها به دیگران ستم می کنند، در درون خود، حقوق مردم را حفظ می کنند. اما این بار، آقای نصیری، برخلاف دکتر داوری که افکار فلسفی داشت، با توسل به اخبار می کوشد راه نجاتی بیابد. راهکار او این است تا بگوید، اخبار نشان می دهد که وضع زمان معصوم، غیر از «وضع» زمان غیر معصوم است،ا این توضیح که، امکان تحقق تمدن و نظام اسلامی در تراز دین، در عصر غیبت نیست. شما کافی است مقدمه عصر حیرت را بخوانید. در همان سطور، ایشان چندین با و به خوبی اشاره کرده اند که باید این فرض را پذیرفت که زمان معصوم غیر از زمان غیبت اوست و در این دوره، امکان تحقق اسلام و اجرای شریعت، جز در حد محدود وجود ندارد. این نگاه، همان نگاه قدیمی تمرکز بر اسلام در ضدیت با مدرنیته است. در واقع، مبنای نگرش وی، همان مبنای سابق یعنی اسلامی و  ضد غربی و ضد مدرنیته است. نظر هم این است که اساسا انقلاب اسلامی، انقلابی ضد تسلط غرب و استعمار و تهاجم فکری آنها بوده است. تجدد هم خیلی خیلی بد است، خیلی. با دین هم تفاوت اصولی دارد، اما در شرایط فعلی یعنی عصر غیبت، هیچ راهی جز پذیرش آن وجود ندارد. برای این قبول کردن، خیلی هم احساس شرمندگی نکنید، کیفش را هم ببرید، چون الان که زمان معصوم نیست که ناراحت باشید، بلکه زمان غیبت است، و چنان که صدها روایت به زعم ایشان گواه است، قرار نیست در عصر غیبت شریعت کاملا اجرا و تمدن اسلامی تراز دین  امکان پذیر باشد، و الا اصلا چه نیازی به معصوم بود.
  15. یک حرفم را البته می توانم اصلاح کنم و بگویم، تفکری که ایشان دارد، سابقه در همان فقه مکتب حله هم دارد و آن این که اجرای برخی از احکام برای مثال برخی از احکام حدود، به زمان معصوم موکول شده است. در واقع می شود گفت، فکر انقلاب در شیعه برای تحقق حکومت، از صفویه شروع شد، و در انقلاب اسلامی، شکل کامل به خود گرفت، اما انگار، پیش از آن، غالبا به اجرای شریعت در حد عمومی به استثنای برخی از موارد با تکیه بر این که آینده در ظهور همه چیز تکمیل خواهد شد، توجه بود. در این باره، باز هم باید متون قدیم بازخوانی شود.
  16. و اکنون، البته در قم و برخی نقاط دیگر، همچنان تلاش می شود تا امکان تحقق شریعت و نظام اسلامی و ایجاد شرایط و نظام فکری و سیاسی مناسب، تعریف و تحدید شود. کلیت انقلاب و نظام با این تفکر است و برای آن هزینه می کند. در این باره از روشهای قدیمی و جدید استفاده می شود. طبیعی است برای قومی که به هر حال پذیرفته است که غرب و مدرنیته بد است، و در عمق وجودش نمی تواند مشروعیت آن را بپذیرد، راهی هم جز این وجود ندارد. منتها اشکال این است که اگر شکست خورد، همه چیز را با خود از بین می برد. راههایی مثل آنچه آقای نصیری می گوید، روزنه ای است که می تواند در یک زمان مناسب، تکیه گاه باشد.
  17. این راه هم نباید پنهان کرد که این امر، به طور موقت هم شد، به نوعی مبتنی بر نظریه جدایی دین از سیاست است. نه کاملا اما تقریبا هر کجا که گیر افتادیم و نتوانستیم، می توانیم به این اصل تکیه کنیم و فرصت تحقق ایده آل را به بعدا موکول کنیم. همین که آدم یک کتاب بنویسد، آن هم در بیش از سیصد صفحه، و در آن امکان کامل تحقق شریعت در عصر غیبت را منتفی بداند، خودش هنر است، و راه را برای تجدد هموار می کند. ما از این که کسی زحمت بکشد، و حاصل برداشت های خود را، حتی در چارچوبی که به آن باور دارد، منعکس کند، خوشحالیم، ولو او را قبول نداشته باشیم. فکر می کنم او بر کسانی که بدون تأمل کافی، تصور می کنند، همه چیز را می دانند، یا بدون حتی مطالعه، روی روشی سماجت کرده و با حمایت قدرت، اندیشه ای را تروج می دهند، ترجیح دارد.

Lpfqr1600360483.PNG

نظر شما ۰ نظر

نظری یافت نشد.

پربازدید ها بیشتر ...

طبیعت شناسی غزالی در رساله الحکمة فی مخلوقات الله

رسول جعفریان

شناخت طبیعت بر پایه علت غایی، شناختی در یک لایه مشخص است، لایه ای که بیش از آن که بکار طبیعت شناسی ب

تحلیل رویکردهای تاریخ‌نگاری ابوریحان بیرونی؛ با تأکید بر رویکرد اجتماعی او

مجتبی خلیفه/ ستاره غفاری بیجار

از آنجا که ابوریحان جزء معدود دانشمندان علوم تجربی است که به تاریخ‌نگاری حرفه‌ای پرداخته، تحلیل جنبه

دیگر آثار نویسنده بیشتر ...

نخستین خبر خوش پس از گذشت چهارده قرن از رحلت پیامبر(ص)

رسول جعفریان

در این مقاله، خواستم قدری به زمینه های مشابه آنچه در شبکه قرآن در باره رابطه انقلاب و ولادت پیامبر خ

مروری بر مسأله اربعین امام حسین علیه السلام

رسول جعفریان

نویسنده ضمن پذیرفتن این که سنت اربعین، سنت مقبولی در جامعه شیعه بوده است، ماجرای بازگشت اسرا را به ک