زیر سایه حزب الله   (پنج روز در لبنان)

رسول جعفریان

وقتی در ضاحیه بیروت حرکت می کنید، یا به محله اوزاعی می روید، یا زمانی که به جنوب لبنان، دیار جبل عامل و روستاهای دیدنی آن می روید وآنگاه که وارد دره زیبای بقاع شده و از شهر بعلبک دیدن می کنید، با تمام وجود حس می کنید که زیر سایه حزب الله هستید. روزگاری حزب الله فقط مقاومت بود، اما اکنون نه فقط مقاومت که یک ملت، یک ارتش، و یک قدرت تمام عیار است، ملتی که همه لبنانی ها دوستدار آن هستند، شیعه و سنی و مسیحی و دروز همه و همه با وصل کردن خود به حزب الله می کوشند تا با استفاده از افتخارات آن موقعیت خویش را بهبود بخشند.

گزارش زیر، داستان سفر چند روزه بنده به همراه شماری از دوستان به این کشور آن هم زیر سایه حزب الله است.

ورود به لبنان

ساعت شش روز چهارشنبه هشتم آبان ماه 1387 برای یک سفر فرهنگی عازم لبنان شدیم. ما حدود بیست و اندی نفر بودیم که به همراه حجت الاسلام و المسلمین شهرستانی نماینده تام الاختیار آیت الله العظمی سیستانی عازم لبنان می شدیم تا در مراسم افتتاح یک مرکز فرهنگی شیعه شرکت کنیم. آقایان سید احمد اشکوری، محقق، اشعری، سید علی حائری و تعدادی دیگر در این جمع حاضر بودند. نزدیک به پانزده نفر دیگر روز دوشنبه به سوریه رفته و از آنجا عازم بیروت شده بودند که همان روز چهارشنبه ساعاتی پیش از ما به بیروت رسیدند. همان طور که گفتم هدف همگی ما شرکت در مراسم افتتاح مجمّع الامام الصادق علیه السلام یک مرکز فرهنگی شیعی بود که در بیروت در کنار ساختمان مجلس الاسلامی الشیعی الاعلی ساخته شده بود. اين ساختمان به همت آقای حامد خفاف طی مدتی نزدیک به دو سال ساخته شده و الحق ساختمان زیبا و شکیلی است.

شماری از روحانیون از جمله مفتی شیعیان لبنان در فرودگاه از واردین استقبال کردند. بعد از آن در ساختمان مجلس اعلی حاضر شدیم. آقای حجت الاسلام و المسلمین عبدالامیر قبلان رئیس مجلس سخنان کوتاهی در ستایش آیت الله سیستانی و نماینده ایشان آقای حجت الاسلام و المسلمین شهرستانی ایراد کرد. بعد از آن شیخ ابراهیم نُصیرآوی  ازطرف  آقای شهرستانی چند کلمه صحبت کرد.

پس از اتمام برنامه استاد جعفر المهاجر را دیدم. دانشمندی که بیش از چهل سال سابقه قضاوت دارد و دارای عنوان قاضی شرف است. خیلی دلتنگ ایشان شده بودم. سراغ اطلس شیعه را گرفت که شرح آن را به ایشان دادم. مشتاق دیدن این کتاب است. آدم فعالی و پرکار و علاقه مندی است. شام را به منزل آقای حامد خفاف (ابوفائز سابق و ابومصطفای جدید) رفتیم. ایشان روزگاری در اوج قضایای عراق به عنوان سخنگوی آیت الله سیستانی مصاحبه می کرد. اکنون نیز مسؤول آیت الله در بیروت و میزبان ما هم بود. سفره ایشان لبنانی و بسیار خوب بود. جمعی از میهمانان از جمله ما، برای اقامت و خواب به هتل ماریوت رفتیم.

آقای معراجی از روز جمعه در سوریه بود و همراه دوستان دیگر به بیروت آمد. ما در یک اتاق بودیم. چون سه نفر بودیم اتاق دیگری هم داشتیم.

افتتاح مُجمّع ثقافی یا مرکز فرهنگی

صبح روز پنج شنبه ساعت ده مجلس افتتاحیه آغاز شد. مجلس پر از شخصیت های روحانی و سیاسی و دانشگاهی بود. آقایان قبلان، نعیم قاسم، نبیه بری و حامد خفاف سخنرانی کردند. دو نفر میانی، بیشتر بیانیه سیاسی خواندند. سخن آیت الله سیستانی که اهل السنه اخوانکم بل انفسکم را بزرگ به دیوار نوشته بودند. آیه فبشر عبادی که بالای محفل خورده بود به صورت فبشر عباد الذین ... ضبط شده بود یعنی بدون «ی». نمی دانم درست است یا نه. اما فکر کنم اشکال داشت. تا ساعت دوازده آنجا بودیم. برای ناهار میهمان قبلان در مجلس اعلی بودیم. ناهار را خورده بیرون آمدیم. آقای معلمی هم همراه ما بود. یک شیخ روحانی را با ماشین دیدیم. آقای معلمی او را صدا زد که آمد و ما همراه وی به هتل ماریوت آمدیم. نام ایشان آقای امینی بود و در اینجا مدرس حوزه بود. تا شب در هتل بودیم. شب به محل مجمّع رفتیم. تعدادی از میهمانان از جمله ما همراه آقای شهرستانی به میهمانی نبیه بری در ساختمان اختصاصی رئیس مجلس نواب رفتیم. نبیه بری برای استقبال تا دوم در ساختمان آمد چنان که بعدا نیز تا همانجا بدرقه کرد. شب به هتل برگشتیم.

خرید کتاب

صبح جمعه ما سه نفر یعنی بنده و آقایان معراجی و مهریزی به دارالهادی رفتیم. این دارالنشر اخیرا سالن نمایشگاه بزرگی درست کرده و نمایندگی تعدادی از ناشران را بر عهده گرفته است. بنده هم برای کتابخانه مجلس و هم کتابخانه تاریخ، کتابهای فراوانی خریدم، جمعا 9 کارتن. دارالهادی از طرف حزب الله تقویت شده و نمایشگاه آن جالب توجه بود. تا ساعت یک و نیم در کتابفروشی بودیم. بعد به سراغ مدرسه اهل البیت (ع) رفتیم و از آنجا به رستوان ساحلی که متعلق به تشکیلات آقای حسین فضل الله رفتیم. ساختمان را به شکل یک قلعه قدیمی با معماری کهن رومی ساخته اند. غذای خوبی نداشت به علاوه بسیار هم گران بود.

پیوستن به دوستان در جنوب

عصری با حجت الاسلام و المسلمین شیخ مهدی غروی روانه جنوب شدیم. ایشان امام جماعت مسجد قماطیه است و در ضمن در چند دانشگاه نیز درس می دهد. صبح آقای شهرستانی با دوستان دیگر به خیام رفته بودند. زندان خیام که از بقایای دوران اشغالگری اسرائیل بود تا قبل از جنگ 33 روزه باقی بود و بازدید کنندگان از آن دیدن می کردند. اما اسرائیلی‌ها از فرصت جنگ استفاده کرده زندان را با خاک یکسان کردند تا جنایات خود را بپوشانند. دوستان گفتند خبری نیست و در کنار آن یک سالن درست شده است. در آنجا شرحی در باره جنگ اخیر داده شده بود.

ما بعد از غروب به آنها پیوستیم. آنها در شهرک حبوش در یک مجمع فرهنگی بودند. از آنجا به محل سازمان امل در جنوب رفتیم. یک دو سخنرانی شد. سخنران املی ها خیلی ادیبانه و قشنگ و مسلط حرف زد.

در نبطیه

سپس به نبطیه آمدیم. در آنجا هم شام و سخنرانی بود. سال 1427 ق صدمین سال تأسیس حسینیه نبطیه بوده است. یک فیلم هم از تاریخ نبطیه و این حسینیه و نمایش های تعزیه ای پخش کردند. سابقا شنیده بودم که نخستین قمه زنی از نبطیه آغاز شده است. حالا هم دیدم که یکی از قدیمی ترین حسینیه ها در نبطیه است. امروز آقای شهرستانی را به دیدن برخی از مراکز حزب الله برده بودند که خیلی تحت تأثیر قرار گرفته بود و از جوانان حزب الله ستایش می‌کرد. این سفر یک جورهایی توسط حزب الله و امل ترتیب داده شده است. جای بعدی ما منزل یک روحانی به نام آقای کوثرانی بود که از مسؤولان حزب الله است. دوستان بیرون در حیاط خانه نشستند و من به کتابخانه ایشان رفتم. کتابی با نام تاریخ زراریه دیدم که با پررویی از ایشان درخواست کردم این نسخه را به بنده بدهد که ایشان هم با روی باز پذیرفت. به نظر می رسید منبع مهمی در باره تاریخ بخشی از جبل عامل است.

در خانه آقای فواز

سپس به محل استراحت که یک قصر متعلق به آقای عباس فواز بود آمدیم. ایشان یکی از ثروتمندانی است که هتلی در نجف و هتلی در کربلا دارد. این یکی از زیباترین بناهایی بود که تاکنون داخل آن را دیده بودم. خود آقای فواز با تواضع ما را به اتاقمان راهنمایی کرد. جمعیت ما تقریبا سی چهل نفر بود که به راحتی در اتاقها جای گرفتیم، اما فضاهای عمومی و سالن ها خالی و پر از مبل ها و امکانات دیگر بود. صبح آقای فواز را دیدم. ایشان گفت که یک کارخانه سیمان در یاسوج دارد و خانه ای در میدان آرژانتین و هر ماه به ایران می آید. گویا در افریقا هم سرمایه گذاری فراوان دارد. در سالن ورودی نقاشی های جالبی از صحنه های کربلا به در و دیوار بود. تصویری هم از نصرالله و فرزندش. همین طور تصویری از امام موسی صدر و نبیه بری. این تعادل اینجا هم رعایت شده است.

تا اینجا چند نکته!

در باره این سفر چندین نکته را یادآور شوم. یکی این که برایم مهم بود بدانم چرا آقای فضل الله به این مراسم دعوت نشده است. در حالی که بسیاری از کشیش‌ها و اهل سنت نیز بودند. شنیدم که بعدها برخی از مطبوعات اعتراض کرده بودند. یادم هست که آقای هاشمی در کنفرانس بین الادیان که ملک عبدالله در جده برگزار کرد گفته بود که شما مسائل بین خود مسلمانان را حل کنید تا بعد نوبت به ادیان دیگر برسد. باید در این باره بپرسم.

دوم این که تقریبا هیچ اسمی از ایران در برنامه ها نبود. فقط شیخ نعیم قاسم اسم امام را در سخنرانی افتتاحیه آورد آن هم به این مناسبت که امام خمینی فرموده است که امریکا شیطان اکبر است. شب اول هم حجت الاسلام و المسلمین قبلان در سخنرانی اش نامی از ایران آورد اما با بزرگ منشی نصیحت کرد که به علمای ایران می گوییم اختلاف را کنار بگذارند. به نظرم خوب حرف نزد. بعد هم در سخنرانی ها فقط بحث عراق و لبنان بود. مثل این که ایران اصلا وجود خارجی ندارد. این رفتار پسندیده ای نبود. البته ربطی به جمع ما نداشت و من مطمئن هستم که برنامه ریزی شده نبود. در واقع آقای حجت الاسلام و المسلمین شهرستانی با اخلاقی که بنده از ایشان می شناسم، در این زمینه و برای هیچ طرف حساسیتی ندارد و حر و آزاد است. در واقع همه ارگانهای شیعی اعم از مجلس و حزب الله و امل در برنامه ریزی این سفر و گزارش خبری آن همکاری و همراهی داشتند. این را بیفزایم که اولین بار بود که آقای شهرستانی، مدیران تمامی مراکز خود را در خارج از کشور به یکجا دعوت کرده بود. لذا بود که بسیاری از دوستان را در آنجا دیدیم. یکی از مسائل مهم این سفر دیدار آقای شهرستانی با آقای نصرالله بود که دوساعت و نیم به طول انجامید. این خبر منعکس شده و تصاویری هم از آن منتشر گردید. ملاقات مزبور در شنبه صورت گرفت و علاوه بر آقای شهرستانی، حامد خفاف، شیخ حلیم (مسؤول دفتر سوریه) و همین طور سید حیدر فرزند سید محمد باقر حکیم نیز حاضر بودند.

نهضت ترجمه

امروز در کتابفروشی دارالهادی همچنان شاهد جنبش ترجمه آثار فارسی به عربی بودم. در آنجا چندین کتاب تازه چاپ دیدیم که اصل آن فارسی بوده است. زمانهای پیش، اندکی از نویسندگان ایرانی که پول داشتند اقدام به ترجمه آثارشان به عربی می کردند اما اکنون این ناشران عرب شیعه هستند که خودشان با گستردگی در این زمینه اقدام می کنند. نشر دارالامیر تقریبا تمامی آثار شریعتی را به عربی ترجمه کرده است.

چند کتاب جدید در باره شیعه چاپ شده بود که آقای معراجی از سوریه آورده بود. یکی «من هم الشیعه» از احمد جواده (دارالامیر)، دیگری «الشیعه و التشیع» از سعد رستم (دارالاوائل)، یکی هم «حوارات احمد الکاتب مع المراجع و العلماء» (دارالعربیه للعلوم). این شخص که در سالهای آغازین انقلاب از یاران آیت الله سید محمد شیرازی بود، منتقد تشیع و به خصوص نظریه مهدویت شد. این کتاب متن نامه هایی است که او برای مراجع نوشت و کسی به او جواب نداد! همین شخص کتابی هم با عنوان «المرجعیة‌ الدینیة الشیعیة و آفاق التطور الامام محمد الشیرازی نموذجا» نوشته است که امسال توسط همان دارالعربیه للعلوم – ناشرون چاپ شده است. پشت کتاب تصویر نامه ای به عنوان اجازه استفاده از سهم امام را برای وی نوشته (بدون تاریخ) چاپ کرده است.

روز جمعه که برای خرید کتاب بیرون رفتیم. هدف ما کتابفروشی الهادی بود که اخیرا به اسم دیوان الهادی تبلیغات فراوانی در شهر به راه انداخته است.  به محل بمباران های جنگ حزب الله و اسرائیل رسیدیم. در منطقه ضاحیه تعداد زیادی از ساختمانها ویران شده بود اما اکنون بیشتر آن ها بازسازی شده یا در حال بازسازی است. تقریبا یکسره ساخت و ساز ادامه دارد.

البته لبنان امروز با آنچه شش هفت سال قبل دیده بودم تفاوتی نکرده است.خیابانهای تنگ، با ترافیک زیاد، شلوغ و رفت و آمدهای زیاد. نوع مغازه ها و همه چیز مثل قبل بود. ساخت و ساز و خیابان سازی هم ادامه دارد اما پیداست که حرکت کند است. در اینجا همین مقدار امکانات هم شگفت است. البته می‌گفتند از وقتی که حریری کشته شده است حس بازسازی کم شده و امیدها تضعیف شده است. به نظرم مردم لبنان لیاقتی بیش از این دارند اما دشمنان این ملت، یک لبنان آشفته می‌خواهند. یک خصوصیت عجیب اینها این است که در هر کشور که باشند کشور و روستای خودشان را فراموش نمی‌کنند و در آنجا خانه آباء و اجدادی را حفظ کرده و بازسازی می کنند.

دو قتلگاه در قانا

شب را خوب خوابیدم. صبح برخاسته در اطراف همان ساختمان که عرض شد مقداری قدم زدم. برخی از دوستان هم بودند. صبحانه میل شد. ساعت نه بود که به طرف قانا رفتیم. در قانا دو مکان هست که اسرائیل بمباران کرده و در هر کدام از آنها تعدادی زن و کودک را کشته است. این دو مورد از جنایت کم نظیر اسرائیل است. یکی شاید از حوالی سال 2000 یا بیشتر که اکنون مزار آنها دست جنبش امل است. دیگری در جنگ سال 2006 که در آن هم یک مدرسه ویران شد و تعداد زیادی از بچه ها و بزرگترها شهید شدند. مزار آنها در اختیار حزب الله بود. هر دو جا زیارت شد. این هم یک مدل تعادل و تقسیم امکانات میان حزب الله و امل است که در سالهای اخیر کنار هم قرار گرفته‌اند.

در قانا یاد شعری از سید شرف الدین افتادم که در باره حملات فرانسوی ها به لبنان و قتل عام مردم لبنان و بی توجهی مجامع بین المللی گفته بود:

قتل امرء فی غابة جریمه لاتغتفر

و قتل شعب کامل مسألة فیها نظر

کشته شدن یک شخص فرانسوی در بیشه جرمی غیر قابل بخشایش است

اما کشتن یک ملت کامل مسأله ای است که باید در آن تأمل کرد؟

بعد به سراغ یک دبیرستان به اسم دبیرستان جبل عامل رفتیم. زنگ استراحت بچه ها را زدند و همه بیرون آمدند. گویا فقط یک عکس یادگاری گرفته شد. سپس به منزل آقای آیت الله شیخ محمد مفید فقیه که صاحب مدرسه علمیه است رفتیم که برادر زاده آیت الله محمد تقی فقیه است که کتاب جبل عامل فی التاریخ را نوشته و چندین کتاب دیگر دارد. ایشان هم چند جلد تقریرات فقهی از علمای نجف نوشته است. گویا حدود هیجده سال است که از نجف به اینجا آمده است. به نظرم حدود ده سال قبل بود که با سید جعفر مرتضی یکبار به دیدن مرحوم محمدتقی فقیه رفتیم. از سال درگذشت محمدتقی پرسیدم که گفتند سال 2000 میلادی درگذشته است.

سركار خانم ربابه صدر و مؤسسات امام موسی صدر

از آنجا به مجموعه مؤسسات امام موسی صدر رفتیم که مدیر آن سرکار خانم ربابه صدر است. خانمی زیرک و مدیر. اینجا یک مجموعه خیریه و کمک به فقرا و ایتام و زنان بیوه است. با بسیاری از مراکز بین المللی ارتباط دارد و کمک دریافت می کند و منشأ خدمت است. چندین ساختمان شیک دارند و خدمات آنها هم نسبتا گسترده است و از جاهای زیادی کمک می گیرد. شوهرش یک از افراد خاندان شرف الدین است که ایشان را زیارت کردیم. چهار پسر هم دارد که دو تا را دیدم. یکی از آنها به اسم لؤی تعدادی از منشورات مؤسسه را به بنده داد و شماره تلفن دفتر تهران را هم به بنده داد. همان جا ناهار را نیز صرف کردیم. سر میز چند گلایه راجع به برنامه ها را با آقای حامد خفاف در میان گذاشتیم. ایشان جواب هایی دارد. در میان صحبت ها گفت که میشل عون و نصرالله در این مراسم احتفال نماینده داشتند، اما دیگران همه قرار بود خودشان شرکت کنند با این حال، از طرف حریری هم نادر حریری که پسر عموی اوست آمد که با توصیه برخی از دوستان قبول کردیم. اما از بقیه احزاب رؤسای آنها آمده بودند. از جمله حاضرین ، ولید جنبلاط (جان پولاد) هم بود که رئیس دروزی ها و یک کرد است و نام فامیل ایشان هم بنا به گفته دوستمان اقای غروی از جان پولاد گرفته شده است.

از آنجا حرکت کرده یکسره به بیروت آمدیم و ساعت چهار بود که به هتل ماریوت رسیدیم. اخبار دیدارهای آقای شهرستانی از جنوب مرتب توسط شبکه تلویزیونی نبیه بری و همین طور المنار و چندین رادیوی دیگر گزارش می شد. استقبال و بدرقه و همراهی هم کاملا دولتی و با نیروهای امن داخلی بود. در حرکت به طور معمول بیست ماشین حرکت می کرد و رفت و آمد و کنترل کاملا رسمی بود.

سید شرف الدین به دیدار شاه نرفت

عرض کردم که شب شنبه که منزل آقای کوثرانی رفتیم کتابی با نام تاریخ الزراریه و البلاد العاملیه ماضیا و حاضرا و تطلعات دیدم. از ایشان خواهش کردم که این کتاب را برای کتابخانه تاریخ در اختیار بنده بگذارد. ایشان هم لطف کرده کتاب را به بنده دادند. کتاب بسیار مفصل و حجم آن 785 صفحه است. نویسنده آن خلیل شرف الدین است و سید جعفر شرف الدین برای آن مقدمه زده است. همانجا مروری کردم. اثری است جالب با اطلاعات فراوانی از جغرافیا و تاریخ و رجال منطقه. یک خاطره از اراده دیدار شاه ایران با سید شرف الدین نقل کرده بود و نوشته بود که خودش در همان اوضاع و احوال بوده است. وی می نویسد که من خود شاهد این داستان بودم. سفیر خاص شاه به صور آمد و به ملاقات شرف الدین رفت و به وی گفت که شاه علاقه مند است با ایشان دیدار کند اما بنا به رعایت پروتوکل نمی تواند به صور بیاید. حضرت عالی به بیروت آمده وارد قصر الضیافه شوید و در ماشین بمانید. شاه نزد شما آمده و دست شما را می بوسد. در این وقت شرف الدین گفت: به ایشان بگویید که: اذا رأیت العلماء علی ابواب الملوک فقل بئس العلماء و بئس الملوک و اذا رأیت الملوک علی ابواب العلماء فقل نعم الملوک و نعم العلماء، و بدین ترتیب حاضر به دیدار با شاه نشد (تاریخ الزراریه: ص 129). همان جا یک تلگراف هم از ایشان برای شاه به مناسبت وارد شدن ایران به پیمان بغداد نقل کرده که او را از این کار نهی کرده است.

در شهر بعلبک

صبح روز یکشنبه به سمت بقاع آمده و عازم شهر بعلبک شدیم. در ابتدا به سراغ مدرسه امام مهدی (ع) رفتیم که مدیر آن شیخ یحفوفی بود. پدر و جد او هم عالمان این شهر بوده اند. این مؤسسات بسیار مفصل بود. در اینجا معمولا این قبیل مراکز هم آموزشی و هم تربیتی و اخلاقی و نیز مؤسساتی برای ایتام و بیوه زنان است. روی یکی از ساختمان ها تابلویی بود که نشان می داد آن ساختمان با حمایت مالی آیت الله سیستانی ساخته شده است. صبحانه بسیار عالی و کم مانندی صرف شد. بعد از آن به دیدن مسجد المصطفی (ص) رفتیم که جد همین شیخ، یعنی شیخ مصطفی یحفوفی امام آن بوده و البته ساختمان جدید بود. استقبال و بدرقه شیخ عالی و به نظر آدم عاقلی می آمد.

در منزل استاد جعفر المهاجر

در اینجا ما از بقیه جدا شده به منزل آقای شیخ جعفر مهاجر آمدیم و الان که می نویسم در خدمت ایشان هستیم. ایشان را از قدیم با کتاب هجرة‌ العاملیه الی ایران می شناختم اما در چند سال اخیر بیشتر در ایران خدمت ایشان رسیده ام. چند کتاب تازه ایشان را گرفتم. فعلا در حال نوشتن کتاب اعلام الشیعه در پنج جلد برای دفتر تبلیغات اسلامی قم است. ایشان گفتند که قرار است هشت ماه دیگر کار این کتاب تمام شود. من پرینت های اولیه را دیدم. کتاب سته فقهاء ابطال ایشان را هم اولین بار بود می دیدم. شرح حال چند فقیه ناشناخته و شناخته شده جبل عالم است. کتاب التعلیق ایشان را هم که خاطرات روز نویس یک نفر در دوره مملوکی است دیدم که در سال 2000 توسط معهد فرنسی دمشق در چهار مجلد چاپ شده است. ایشان یک کتاب هم با عنوان تأسیس تاریخ الشیعه دارد که تاریخ تشیع در این منطقه است. تا اینجا ایشان و سعدون حماده دو نفر هستند که کارهای جدید را در این زمینه انجام داده اند. بنده به آقای شهرستانی پیشنهاد کردم که در مجمّع ثقافی مرکزی را برای تاریخ تشیع اختصاص دهند اما بعید می دانم این کار اجرایی شود. به نظرم اشاره کردم که سعدون حماده را نیز ایشان همان روز دوم به هتل آورد و عکسی با هم گرفتیم. کتابش با عنوان تاریخ شیعة لبنان یک اثر بی نظیر است که سال 1968 به عنوان رساله دکتری برای سوربن نوشته است. بعد از آن هم کار کرده و حالا چاپ شده است. بخش عمده آن اسنادی است که از آرشیوهای عثمانی گرفته است.

مرقد مالک اشتر

با آقای مهاجر به سمت جایی که ایشان آن را مرقد مالک می داند رفتیم. یک قبر سیمانی است در کنار یک درخت که چند سنگ قبر دیگر هم هست. باید کتابچه ایشان را مرور کنم ببینم استدلالهای وی چیست. یک درخت بزرگ در کنار قبر هست که بعد از چاپ کتاب ایشان آن درخت را که سبز بوده است آتش زدند و اکنون نیمه سوخته شده و خشک گردیده است. ایشان بخشی از استدلالهای خود را در باره وجود قبر مالک در اینجا توضیح داد. مهم آن است که ایشان می نویسد تا قرن هشتم اینجا به عنوان قبر مالک اشتر مشهور بوده و در منابع آمده است. اما بعد از آن دیگر صحبت از آن نیست. در حال حاضر از آن به عنوان قبر «سیدی مالک» یاد می شود اما از اشتر نامی نیست. ایشان افزود که یک بار پیرمردی به من که آن حوالی آمده بودم گفت: آیا به زیارت قبر مالک اشتر آمده ای؟

مسجد مرقد رأس الحسین (ع)

از آنجا به سمت رستورانی آمدیم که قرار است که همه میهمانان ناهار را در آنجا صرف کنند. این رستوران روبروی مسجد رأس الحسین بود. این مسجد که صبح نیز ما آن را زیارت کردیم، در حال حاضر و گویا از زمان عثمانی ها دست اهل سنت بوده و هست. این در حالی است که در حال حاضر ده درصد جمعیت این شهر سنی است. زمانی شیعیان برای گرفتن آن فشار آوردند که مفتی سنی های لبنان سروصدای زیادی به راه انداخت. در حال حاضر در کنار این مسجد مخروبه و قدیمی، شیعیان یک سالن کوچک زده اند که در ایام محرم برنامه دارند و در حال حاضر نیز در آنجا نماز فرادا خوانده می شود. محرابی قدیمی با بقایای یک منبر در کنار محراب هست. طرح سه «علی» را که در کاشی های ایران مرسوم است جایی روی سنگی دیدیم. به نظرم جدید آمد. باید در این باره تحقیق شود. از این مسجد فقط دیوارهای کوتاه آن مانده و یکی دو طاق یا به قول عربها قنطره. رستوران پر از جمعیت بود. ناهار خوردیم. بعد شیخ محمد یزبک سخنرانی کرد. ایشان تقریبا همه امور عمومی مذهبی شهر را بر عهده دارد. حوزه و حزب الله و سیده خوله و غیره. بعد هم یک نفر از طرف آقای شهرستانی سخنرانی کرد. جالب است که ایشان هیچ کجا اجازه ندارد ایشان را غیر حجت الاسلام و المسلمین بخوانند. مسلما چاپلوس زیاد بود و بسیار آسان آنان حاضر بودند ایشان را آیت الله بنامند. از این اخلاق ایشان بسیار خشنود شدم.

مرکز بهاء الدین العاملی!

بعد از ناهار از آنجا بیرون آمده به خانه سید ابراهیم امین السید رفتند که رئیس دفتر سیاسی حزب الله است. چون شلوغ بود ما پیاده نشدیم. در خیابان کوچکی که خانه ایشان در آن بود، در ابتدای آن، یک بنای چهار طبقه قابل توجه بود که بالای آن روی سنگی که به دیوار آن چسبیده و روی آن نوشته شده بود: مرکز بهاءالدین العاملی للابحاث و الدراسات.  آقای مهاجر گفت که حدود ده دوازده سال پیش اینجا را من ساختم اما یکی از علمای شهر آنجا را تصرف کرد و قرار بود اختصاص به فعالیت های فرهنگی زنان بدهند که تا حال تعطیل است. ایشان گفت که من می خواستم که شیعه در اینجا یک مرکز تحقیقات داشته باشد که مقدور نشد. در این باره به سید قائد -  آیت الله خامنه ای - نامه نوشتم و بعد از آن آقای حجت الاسلام و المسلمین اختری مسؤول رسیدگی به این امر شد. با توجه به رابطه ای که آقای اختری با آن آقا داشت و اساسا از قدیم با هم بودند ماجرا به هم مالیده شده و هیچ اتفاقی نیفتاد. من هم نزد کاتب العدل رفتم و اظهار تنازل کرده همه چیز را به آنها سپردم. 

به هر حال،‌ اصل این که این ساختمان از روز اول برای فعالیت های .پژوهشی بوده جالب است. اما این که اکنون تقریبا رهاست و هیچ فعالیتی در آن وجود ندارد، جای شگفتی است.

مرقد شهید سید عباس موسوی

از آنجا به منزل سید ابراهیم آمدیم. میهمانان هنوز نشسته بودند. بنده هم نشستم. قدری با آقای شهرستانی بر سر برخی از برنامه ها گفتگو کردم. دقایقی بعد از آنجا بیرون آمده نبی شیث شدیم. آنجا شهرکی است که قبر شیث پیغمبر در آنجاست. اما سر راه و در وسط این شهرک، مزار سید عباس موسوی رئیس شهید حزب الله است که بسیار بزرگ وزیبا ساخته‌اند. درست مثل امامزاده‌ها ضریح و گنبد و مناره و صحن دارد. در کنار صحن مزار تعدادی از شهدای این شهرک بود. تقریبا فامیل همه موسوی بود. به نظرم غالب این مردم باید سید باشند. در کنار این مزار ماشین سید عباس موسوی هم که هلی کوپترهای اسرائیل زده گذاشته‌اند. اصل کار، جالب بود، اما حیف که آن را وسط هوای آزاد گذاشته‌اند و کم کم ماشین بی رنگ و رو شده و زنگ زده است. به نظرم باید آن را در جایی سرپوشیده حفظ کنند. از آنجا بالاتر رفته سر مزار نبی شیث رفتیم. یک قبر بسیار بزرگ و یک ساختمان زیبا. از دو ساختمان اخیر با گوشی موبایل عکس گرفتم. امیدوارم خوب شده باشد.

کرک نوح شهر محقق کرکی

سپس راهی شهرک کرک نوح شدیم که در مسیر بازگشت ما از بعلبک به بیروت قرار دارد. این شهر بلافاصله انسان را به یاد کرکی بلکه کرکی ها می اندازد و این که اینجا در قرن هشتم و نهم از مراکز علمی شیعه در جبل عامل بوده است. هوا گرگ و میش بود که به آنجا رسیدیم. این در حالی بود که ما از کاروان عقب افتاده و قدری دیر رسیدیم و بنابرین شاهد گفتگوی آقای شهرستانی با آقای مهاجر نبودیم. گویا آقای مهاجر خانه ای قدیمی را به عنوان خانه محقق کرکی پیدا کرده و پیشنهاد کرده است آنجا حوزه علمیه شود. آقای شهرستانی نیز پذیرفته است. ساختن یک بنای ولو کوچک خاطره چند صد سال حوزه علمیه شیعی را در این ناحیه زنده خواهد کرد. به مسجدی رفتیم که قبر حضرت نوح در آنجا بود. یک قبر بسیاری بزرگ که شاید بیست متر یا بیشتر بود.

ما نماز را همانجا خواندیم و بیرون آمدیم. تعداد زیادی از جوانان این روستا هم بودند که عکس آقای معراجی را با جمعی از آنها گرفتم.

آخرین ملاقاتها

دیدار بعدی ما از منزل یا به عبارتی قصر حسین الحسینی بود که زمانی رئیس مجلس لبنان بود، گویا دوازده سال و بعد هم یک دوازده سال دیگر که اوضاع لبنان در هم ریخته شد و انتخابات و مجلسی نبود و اسم او رئیس بود. بعد از دید و بازدید از آنجا راهی منزل احمد محمد یعقوب از نمایندگان مجلس شدیم. پدر وی که روحانی بود، همراه امام موسی صدر مفقود گردید. خود وی جوانی شیعه است که نماینده شده و فعلا در فراکسیون میشل عون قرار دارد. شام نیز همانجا صرف شد و ما راهی بیروت شدیم. ظاهرا میهمانان قبل و بعد از آن از یک دوجای دیگر هم دیدن کرده بودند. ما در این سفر موفق به دیدار معبد بعلبک نشدیم هرچند سالها پیش آنجا را به تفصیل دیده بودم. واقعا یکی از شگفتی ها عالم است. اگر برای ایرانی ها قابل تحمل باشد، باید عرض کنم که تخت جمشید جزء کوچکی از عظمتی است که انسان در معبد بعلبک می بیند. باید دید و قضاوت کرد. همه اینها در مقایسه با آنچه که انسان در موزه مصر و اهرام می بیند کم ارزش است. به هر حال همه اینها حاصل زحمات بشر است که گاه با عدل و گاه با ظلم فراهم آمده است و حساب آن پیش کرام الکاتبین است. امروز را با آقای معراجی و شیخ مهدی غروی بودیم. آقای مهریزی دیروز قدری اذیت شده بود و امروز هم حالش چندان مناسب نبود و لذا نیامد.

در محضر استاد جعفر مرتضی

صبح دوشنبه که روز آخر ما بود، برای صبحانه عازم منزل استاد علامه سید جعفر مرتضی شدیم. بعد از صبحانه دوستان رفتند و ما خدمت ایشان ماندیم. بعد از ساعتی به دارالهادی رفته حسابمان را کردیم و دوباره به منزل سید جعفر آمدیم. ظهر ناهار را خدمت ایشان بودیم. آقای معلمی هم که سالهاست در اینجا مترجم آثار اسلامی به زبان اسپانیولی است، آمد. دوستان دیگر غالبا به صیدا رفتند.

در این فاصله سری هم به مرکز الدراسات الاسلامیه سید جعفر مرتضی زدیم. این مرکز در جریان حمله اسرائیل در سال 2006 کاملا از میان رفت و مرکز جدیدی که امروز زیارت شد، دوباره درست شده است. برای اولین بار کتاب «ابن عربی سنی متعصب» ایشان را در اینجا دیدم. این کتاب گویا چند سال قبل چاپ شده است و در رد مطالبی است که برخی در باره تشیع ابن عربی نوشته‌اند. ایشان فعلا مشغول نوشتن سیره امیر المؤمنین علیه السلام است که از ولادت تا خلافت را در بیست مجلد نوشته‌اند و زیر چاپ است. ساعت حوالی سه و نیم بعد از ظهر بود که از آنجا درآمده ابتدا سری به دارالهادی زدیم و چند کتاب دیگر گرفتیم. بعد از آن به محل مجمّع امام صادق علیه السلام آمده و تا ساعت هفت مشغول گفتگو با دوستان بودیم.

در خدمت آقای علامی و جند خاطره ایشان از آخوند همدانی

آقای حجت الاسلام و المسلمین علامی از دوستان خوش سخن است که مرتب از اشعاری که در حفظ دارد و خاطراتی که در ذهن، مطالبی نقل می کند. از جمله مطالبی راجع به مرحوم آخوند همدانی نقل کرد که یکی آنها جالب توجه بود. گویا از قول شیخ رضا انصاری که همه کاره مرحوم آخوند بود شنیده بود که زمانی سپهبد فربد و طباطبائی نماینده مجلس از همدان و استاندار نزد ایشان آمدند و از ایشان خواستند تا نامه درخواستی برای شاه بنویسد تا فرزندش را رها کنند. مرحوم آخوند در پاسخ آنها فکری کرد و گفت: من به تازگی نامه شکوائیه ای برای امام زمان (ع) نوشته ام، و حالا خجالت می‌کشم که برای کس دیگری نامه بنویسم. مدتی بعد هم فرزند ایشان را کشتند. آقای علامی گفت که در سال 53 بود که به بهار همدان رفتم تا دهه فاطمیه را آنجا باشم. اما همان شب اول بین صلاتین خبر آوردند به بیمارستان بیایید. رفتم و متوجه شدم دختر هیجده ماهه‌ام عصری در حوض خانه‌ای که در آنجا خانواده‌ام بوده است، غرق شده و درگذشته است. روز بعد مرحوم آخوند از همدان برای تسلیت به بهار آمد و گفت: آقای علامی! شما فرزند هیجده ماهه را غسل دادی و کفن کردی و نماز خواندی و دفن کردی، اما من فرزند نوزده ساله‌ام را ندیدم، کجا کشتند، غسل دادند یا نه، نماز خواندند یا نه و کجا دفن کردند. آقای علامی گفت که مرحوم آخوند این را برای تسلی من گفت که مؤثر هم بود. من همان روز به کرمانشاه رفتم و یک روز صبح جایی دعای ندبه بود وارد شدم. در پایان دعا از من خواستند دعا کنم. من هم روضه‌ای خواندم و دعا کردم. از من خواستند ده روز را منبر بروم. هشت نه ماهی بود که آیت الله علامی درگذشته بود. از من خواستند جای او نماز بخوانم. من هم ماندنم، همان ماندنی که تا نوزده سال بعد حوالی 71 – 72 طول کشید. ایشان از فضائل دیگر آخوند هم مکرر نقل کرد. ای کاش این مطالب و داستانها را می نگاشت.

نصر الله یا نصر من الله

کافی است شما چند روز در لبنان بمانید تا دریابید که در یک کشور طائفی هستید. اما به دلیل فرهنگی بودن مردم، مشکل مهمی وجود ندارد. سنت های پذیرفته شده و نیرومند برای زندگی طائفی آنان را به این وضع عادت داده است. هرچند طی سالهای اخیر اختلافات مشکلاتی را ایجاد کرده است، اما همزمان وجود چهره های فرهیخته در میان بسیاری از طوائف آنان را تا حدودی به هم نزدیک کرده است. به نظرم اگر مداخله امریکایی ها نباشد، این امر روی آسایش خواهند دید. یکی از چهره های جاودان در این شهر امام موسی صدر است که به خصوص به خاطر سعه صدر خود، مقبولیت عام داشته و هنوز نیز این مقبولیت را دارد. نصرالله که عکسش در همه جا هست و زیر آن نوشته شده «نصر من الله» از دیگر چهره های مقبول و خواستنی است. موقعیت آیت الله سیستانی نیز به عنوان یک مرجع معقول در میان محافل عمومی و خصوصی کاملا پذیرفته شده است. بدون تردید حمایت معنوی و روحی مردم ایران از لبنان هیچ گاه از تاریخ ملت لبنان محو نخواهد شد.

نکته مهم که در این سفر دریافتیم حضور سران همه طوائف مسیحی و سنی و شیعی در جلسات متنوع از جمله مراسم افتتاحیه بود. این یک سنت مرسوم و قابل تحسین است و شاهد مهم بر امکان سلم و تعایش مثبت میان طوائف مختلف. به هر حال حضور سران طوائف مختلف به خصوص در مراسم افتتاحیه برای من بسیار جالب بود. یکی از حاضران مفتی اعظم اهل سنت لبنان شیخ قبان بود که در افتتاحیه و همین طور میهمانی آقای قبلان حضور داشت.

در پایان باید از همراهی های آقای خفاف و تلاشهای ایشان سپاسگزاری کرده و امیدوار باشم که ان شاء الله همان طور که ساختمان خوبی ساخته شده است، این بنای فرهنگی از محتوای خوب و غنی نیز برخوردار شده و تأثیر مثبت و فراگیری درلبنان داشته باشد.